Vật lý Lớp 10. Nhận diện dạng năng lượng, quá trình truyền và chuyển hóa năng lượng trong hệ, thiết bị và đời sống.
Kiến thức cần nhớ
**1. Năng lượng**
Năng lượng là đại lượng vô hướng đặc trưng khả năng gây biến đổi hoặc thực hiện công. Đơn vị SI là joule (J). Một vật/hệ có thể đồng thời mang nhiều dạng năng lượng.
**2. Các dạng thường gặp**
Động năng gắn với chuyển động; thế năng gắn với vị trí/cấu hình; nội năng gắn với chuyển động và tương tác vi mô; ngoài ra còn hóa năng, điện năng, quang năng...
**3. Truyền và chuyển hóa**
Truyền năng lượng là năng lượng đi qua ranh giới hệ bằng công, nhiệt hoặc bức xạ. Chuyển hóa là đổi dạng năng lượng bên trong/quá trình, ví dụ điện năng → cơ năng + nhiệt.
**4. Chọn hệ và ranh giới**
Muốn lập cân bằng năng lượng phải nêu hệ gồm những gì. Một lực có thể là ngoại lực nếu vật ngoài hệ, nhưng thành nội lực nếu gộp cả hai vật vào hệ.
**5. Bảo toàn năng lượng**
Năng lượng không tự sinh ra hoặc mất đi:
$E_{đầu}+E_{vào}=E_{cuối}+E_{ra}$
Năng lượng “hao phí” chỉ chuyển sang dạng ít hữu ích như nhiệt, âm, biến dạng.
**6. Năng lượng có ích và hao phí**
$E_{vào}=E_{ích}+E_{hao}$
Cách phân loại “có ích” phụ thuộc mục tiêu thiết bị; nhiệt là có ích ở ấm điện nhưng là hao phí ở động cơ.
**7. Sơ đồ dòng năng lượng**
Mũi tên vào biểu diễn nguồn, các nhánh ra biểu diễn sản phẩm có ích và hao phí; độ lớn các nhánh phải phù hợp bảo toàn. Công suất không phải một dạng năng lượng mà là tốc độ truyền năng lượng.
**8. Lỗi cần tránh**
- Nói năng lượng bị mất hoàn toàn.
- Nhầm công suất với năng lượng.
- Cộng năng lượng ở các thời điểm mà không xác định hệ.
- Cho mọi nhiệt sinh ra đều là hao phí.
- Bỏ năng lượng truyền qua ranh giới.
ezonthi