Sinh học Lớp 10. Phân biệt đường đơn, đường đôi, đường đa và liên hệ cấu trúc với cung cấp năng lượng, dự trữ và cấu trúc.
Kiến thức cần nhớ
**1. Khái quát carbohydrate**
Carbohydrate chứa chủ yếu C, H, O; nhiều chất có tỉ lệ H:O gần 2:1 nhưng đây không phải tiêu chí duy nhất. Chúng có vai trò cung cấp năng lượng, dự trữ, cấu trúc và tham gia nhận diện tế bào.
**2. Đường đơn**
Monosaccharide là đơn vị đường nhỏ, ví dụ glucose, fructose, galactose, ribose và deoxyribose. Glucose là nguồn nhiên liệu quan trọng; ribose và deoxyribose tham gia nucleotide. Không phải mọi đường đơn có cùng chức năng.
**3. Đường đôi**
Disaccharide được tạo từ hai đường đơn bằng phản ứng ngưng tụ và liên kết glycosidic; thủy phân tách liên kết bằng nước. Ví dụ sucrose, lactose, maltose. Thành phần đường đơn và kiểu liên kết quyết định tính chất.
**4. Đường đa**
Polysaccharide gồm nhiều monosaccharide nối nhau. Chúng thường không ngọt và có thể ít tan. Cùng được tạo từ glucose nhưng starch, glycogen và cellulose khác kiểu liên kết, độ phân nhánh và cấu trúc không gian nên khác chức năng.
**5. Dự trữ năng lượng**
- **Starch/tinh bột:** dạng dự trữ phổ biến ở thực vật.
- **Glycogen:** dạng dự trữ ở động vật và nấm, phân nhánh nhiều nên có thể huy động glucose nhanh.
Các chất dự trữ khác cellulose dù cùng chứa glucose.
**6. Chức năng cấu trúc**
- **Cellulose:** thành tế bào thực vật, tạo sợi bền; người không có enzyme phân giải liên kết đặc trưng nên cellulose là chất xơ.
- **Chitin:** thành tế bào nấm và bộ xương ngoài của nhiều động vật chân khớp.
Chức năng cấu trúc gắn với cách chuỗi sắp xếp và tương tác.
**7. Tính đặc hiệu của enzyme**
Enzyme nhận diện cấu trúc và kiểu liên kết cụ thể. Enzyme phân giải starch không nhất thiết phân giải cellulose dù cả hai cùng từ glucose. Vì vậy “cùng đơn phân” không đồng nghĩa “cùng tính chất và khả năng tiêu hóa”.
**8. Quy trình phân loại**
- Xác định số đơn vị đường: đơn, đôi hay đa.
- Nhận diện đơn phân và kiểu tổ chức chuỗi.
- Hỏi chất dùng ngay, dự trữ hay cấu trúc.
- Đối chiếu nhóm sinh vật và vị trí chứa chất.
ezonthi