Sinh học Lớp 10. Lựa chọn kính hiển vi, thiết bị hoặc công cụ tin sinh học theo loại dữ liệu cần quan sát và phân tích.
Kiến thức cần nhớ
**1. Chọn công cụ theo loại dữ liệu**
Trước tiên xác định cần quan sát hình dạng, cấu trúc bên trong, bề mặt, đo một đại lượng hay phân tích trình tự. Công cụ phù hợp là công cụ tạo đúng dữ liệu với độ phân giải, độ chính xác và điều kiện mẫu cần thiết.
**2. Độ phóng đại và độ phân giải**
- **Độ phóng đại:** ảnh lớn hơn vật bao nhiêu lần.
- **Độ phân giải:** khả năng phân biệt hai điểm rất gần nhau.
Ảnh phóng đại lớn nhưng độ phân giải thấp chỉ là “phóng đại rỗng”, không cung cấp thêm chi tiết.
**3. Công thức độ phóng đại**
$M=\frac{\text{kích thước ảnh}}{\text{kích thước thật}}$
Hai kích thước phải đổi về cùng đơn vị. Khi ảnh có thanh tỉ lệ, có thể dùng tỉ số:
$\text{kích thước thật của vật}=\frac{\text{độ dài vật trên ảnh}}{\text{độ dài thanh trên ảnh}}\times\text{giá trị thanh tỉ lệ}$
**4. Kính hiển vi quang học**
Dùng ánh sáng, phù hợp quan sát tế bào và một số mẫu sống, thao tác tương đối đơn giản. Độ phân giải thấp hơn kính điện tử nên không quan sát rõ cấu trúc siêu hiển vi rất nhỏ.
**5. TEM và SEM**
- **TEM:** electron truyền qua lát cắt mỏng, cho ảnh cấu trúc bên trong với độ phân giải cao.
- **SEM:** quét bề mặt, cho thông tin hình thái bề mặt có cảm giác ba chiều.
Mẫu kính điện tử thường phải xử lí và không còn sống; không chọn kính chỉ dựa vào độ phóng đại.
**6. Thiết bị đo và kiểm soát chất lượng**
Máy quang phổ, cảm biến, máy li tâm, thiết bị PCR hoặc giải trình tự tạo các loại dữ liệu khác nhau. Kết quả cần hiệu chuẩn thiết bị, mẫu trắng, mẫu chuẩn, lặp lại và ghi đơn vị; thiết bị hiện đại không tự bảo đảm dữ liệu đúng.
**7. Tin sinh học là gì?**
Tin sinh học dùng phương pháp tính toán để lưu trữ, quản lí, so sánh, phân tích và mô hình hóa dữ liệu sinh học như trình tự DNA, RNA, protein hoặc cấu trúc. Nó không chỉ là lưu file trên máy tính.
**8. Quy trình phân tích trình tự khái quát**
- Thu mẫu và tạo dữ liệu trình tự.
- Kiểm tra chất lượng, loại nhiễu.
- Căn chỉnh hoặc so sánh với cơ sở dữ liệu tham chiếu.
- Tính mức tương đồng, nhận diện biến thể hoặc dự đoán chức năng.
- Diễn giải cùng metadata và giới hạn phương pháp.
ezonthi