Sinh học Lớp 10. Xác định giả thuyết, biến độc lập, biến phụ thuộc, biến kiểm soát và nhóm đối chứng.
Kiến thức cần nhớ
**1. Câu hỏi và giả thuyết kiểm chứng được**
Câu hỏi nghiên cứu cần cụ thể về đối tượng, yếu tố và đại lượng đo. Giả thuyết là lời giải thích hoặc dự đoán có thể kiểm tra bằng dữ liệu, thường viết:
**Nếu** biến độc lập thay đổi, **thì** biến phụ thuộc sẽ thay đổi theo cách dự đoán, **vì** cơ sở sinh học nào đó.
**2. Ba loại biến**
- **Biến độc lập:** yếu tố người nghiên cứu chủ động thay đổi.
- **Biến phụ thuộc:** kết quả được đo để đánh giá tác động.
- **Biến kiểm soát:** các điều kiện khác phải giữ giống nhau.
Một đại lượng được “đo” thường là biến phụ thuộc; đại lượng được “đặt các mức” thường là biến độc lập.
**3. Nhóm đối chứng**
Nhóm đối chứng tạo mốc so sánh, giống nhóm thử ở mọi điều kiện quan trọng nhưng không nhận tác nhân đang khảo sát hoặc nhận điều kiện chuẩn. Đối chứng giúp tách tác động của biến độc lập khỏi thay đổi nền và quy trình.
**4. Đối chứng dương và đối chứng âm**
- **Đối chứng dương:** biết trước phải cho kết quả dương, dùng xác nhận thuốc thử hoặc quy trình hoạt động.
- **Đối chứng âm:** không chứa tác nhân hoặc đối tượng đích, dùng phát hiện tín hiệu nền và nhiễm bẩn.
Một thí nghiệm có thể cần cả hai loại.
**5. Lặp lại, cỡ mẫu và phân công ngẫu nhiên**
Lặp lại giúp ước lượng biến thiên và giảm ảnh hưởng sai số ngẫu nhiên. Cỡ mẫu lớn hơn thường làm kết luận ổn định hơn. Phân công ngẫu nhiên giúp hạn chế sai lệch có hệ thống giữa các nhóm; không thay thế việc kiểm soát điều kiện.
**6. Đo lường và thao tác hóa**
Khái niệm mơ hồ phải chuyển thành đại lượng đo cụ thể. Ví dụ “cây phát triển tốt” có thể đo bằng chiều cao, khối lượng khô hoặc diện tích lá trong thời gian xác định. Phương pháp đo, đơn vị và thời điểm phải giống nhau giữa các nhóm.
**7. Quy trình thiết kế**
- Viết câu hỏi và giả thuyết.
- Chọn biến độc lập, các mức xử lí và nhóm đối chứng.
- Xác định biến phụ thuộc và cách đo.
- Liệt kê biến kiểm soát.
- Chọn cỡ mẫu, số lần lặp, thời gian và cách ghi dữ liệu.
- Đánh giá an toàn, đạo đức và cách phân tích.
**8. Đánh giá một thiết kế có sẵn**
Hỏi lần lượt: chỉ một biến chính được thay đổi chưa; đối chứng có tương đương không; số lần lặp có đủ; phép đo có phản ánh câu hỏi; có biến gây nhiễu; có thể tái lập; kết luận dự kiến có vượt dữ liệu không?
ezonthi